Św. Bernard z Clairvaux

Mistycyzm – niejednoznaczny termin odnoszący się do relacji między człowiekiem a rzeczywistością pozamaterialną, pozazmysłową lub transcendentną, często identyfikowaną też jako boska, uduchowiona, nie z tego świata, nieosiągalna rozumem, niedostępna zmysłom, w ujęciach ezoterycznych dostępna kanałami pozazmysłowymi, takimi jak telepatia, jasnowidzenie, odbiór kosmicznej energii itp.

W kulturze Zachodu mistycyzm występuje:

1. w powiązaniu z tzw. mistyką, identyfikowaną jako synonim mistycyzmu i forma szczególnie intensywnej religijności, albo jako rodzaj wiedzy: religijnej bądź religijno-filozoficznej;
2. w naukowym paradygmacie akademickim. Jest to wówczas przedmiot zainteresowań filozofii i psychologii umysłu, w tym psychologii transpersonalnej.

Zagadkowe źródło wiedzy mistycznej sygnalizuje już grecki źródłosłów: μυστικός (mystikos). W języku angielskim do rodziny tego słowa należą np. mist (mgła) i misty (mglisty), co sugeruje tajemniczość, przyczyniając się do traktowania tej wiedzy jako nadzwyczajnej, intrygującej, a czasem podejrzanej. Nie ma natomiast słowa odpowiadającego terminowi mistyka.

Ad 1. Rozumienie rozwinięte na gruncie teologii chrześcijańskiej obejmuje hipotetyczne zjawiska religijne polegające na bezpośredniej łączności z Bogiem lub inną formą absolutu. W sensie bardziej ogólnym mistycyzm to kierunek religijno-filozoficzny, czyniący możliwość takiej łączności przedmiotem rozważań. W obu przypadkach istnienie transcendentnej, pozamaterialnej, czy pozazmysłowej rzeczywistości jest co najmniej hipotezą, częściej – pewnikiem o charakterze wyjściowego założenia.

Ad 2. Podejście naukowe ogranicza się do opisu i (lub) wyjaśniania tego, co jest dostępne poznaniu percepcyjnemu i (lub) rozumowemu. W takim przypadku mistycyzm jawi się bądź jako poznawalny fenomen, lecz o niepoznawalnym źródle, bądź jako zjawisko wynikające z właściwości umysłu człowieka, zarówno o biologicznym, jak i społecznym rodowodzie. W pierwszym przypadku badacz rozumie mistycyzm jako nieredukowalny, niemożliwy do wyjaśnienia za pomocą praw fizyki, neurologii czy psychologii. W drugim przypadku stan mistyczny to szczególny stan umysłu (często używa się terminu „zmieniony stan świadomości”), a jego forma i treść – w sposób z zasady niepełny – jest wyjaśniana w sposób naturalistyczny.

[edytuj] Mistycyzm a religia

Możliwość istnienia rzeczywistości niedostępnej percepcyjnie implikuje fakt istnienia przekonań o jej istnieniu co najmniej w większości religii. Z tego powodu opisy doświadczeń mistycznych różnią się. Np. judaizm kabalistyczny pojmuje je jako emanację Boskiej Światłości Ein Sof w formie sefir, hinduizm postuluje konieczność mistycznego oderwania się od świata doświadczanego jako iluzji, zaś buddyzm traktuje mistycyzm jako jedyną drogę do prawdy (oświecenie w buddyzmie zen to postrzeganie rzeczywistości takiej jaka jest), mistycyzm w taoizmie jest drogą o paradoksalnej formie (Dao to droga do Dao).

Mistycy starają się różnymi środkami – werbalnie, ale także za pomocą obrazów, symboli i wszelkich środków ekspresji artystycznej – przekazać to, co w ich doświadczeniu mistycznym jest niewyrażalne. Uważają jednak zwykle, że do tych prawd powinno się docierać bezpośrednio przez wsparcie łaską (chrześcijaństwo), przez modlitwę, kontemplację, medytację, uczucie, intuicję, a nie tylko przez poznanie rozumowe. Choć termin "mistyk" określa osobę związaną z jedną z tradycji religijnych - judaizmu, chrześcijaństwa, islamu, hinduizmu czy buddyzmu - współcześnie termin ten, jak wiele innych (świętość, kult, rytuał) podlega sekularyzacji.

[edytuj] Mistycyzm a dusza

W tradycji judeochrześcijańskiej (judaizm, chrześcijaństwo, islam) posiadanie duszy odgrywa zasadniczą rolę. Skupiając się bardziej na świecie zewnętrznym, judaizm stworzył szereg oryginalnych pojęć dotyczących duszy, obejmujących poglądy o partnerstwie człowieka i Boga poprzez mistyczną, ezoteryczną wiedzę numerologii i Kabały.

Mistycyzm chrześcijański w nieco odmienny sposób spogląda na związek między Bogiem i duszą. Bierze się on z łączenia wyznaczanych sobie celów i duszy, równoznacznej z Chrystusem lub jedyną prawdziwą naturą daną przez Boga. W katolicyzmie uważa się, że święci i błogosławieni zostali obdarzeni Duchem Świętym, który obdarowuje ich cudownymi, proroczymi i transcendentnymi zdolnościami. Przekonanie to jest przyjęte w niektórych charyzmatycznych i ewangelicznych wyznaniach, które upatrują świadectw Bożego Objawienia w spontanicznym mówieniu językami, uzdrawianiu wiarą, wypędzaniu demonów, itp. Jednakże praktyka ta jest na ogół związana ze zdyscyplinowanym podejściem mistycznym.

Według Quaker'a dusza jest wewnętrznym światłem, związanym z obecnością Boga w człowieku. W katolicyzmie istnieje wyraźniejszy rozdział między duszą i Bogiem, biorący pod uwagę tradycyjne przekonanie, że zbawienie duży i zjednoczenie z Bogiem występuje tylko w zmartwychwstaniu po śmierci fizycznej.

Z Prawosławiu uważa się, że zjednoczenie z Bogiem w ziemskim życiu ma miejsce podczas chrztu i ciągnie się przez cały proces przebóstwienia. Mistycy chrześcijańscy, tacy jak Jacob Boehme, szukali tego unikalnego stanu jedności duszy z ciałem na różne sposoby, poprzez intensywną modlitwę, ascezę, kontemplację i medytację.

Islam także podziela koncepcję oddzielnej duszy, jednak mniej koncentruje się na jej cudownych mocach; świat muzułmański zwraca większą uwagę na samo wspominanie (rozmyślanie o Allahu <dhikr, zikr>). W tradycyjnym Islamie związek duszy z Allahem prowadzony jest przez anioły, które wykonują wolę Bożą przywracając duszę do miejsca jej prawdziwego pochodzenia. Jednakże tylko prorocy mają możliwość zobaczenia i usłyszenia ich bezpośrednio. W Islamie podążanie mistycznymi ścieżkami jest związane z nurtem Sufich, a „Ja”/Dusza jest skonfliktowana z Niewiernym/Ego. Sufizm uważa, że Boga można doświadczać w uniwersalnej miłości, przenikającej wszechświat. Wspominanie(dhikr, zikr), dla Sufich, wyraźnie oznacza wspominanie miłości/celu duszy lub powrotu do pierwotnego boskiego stanu. Sufi ponadto szczególną uwagę zwracają na zdarzające się często artystyczne zmiany w formie ich kultu.

[edytuj] Mistycyzm, mistyka a literatura

Wyobrażenie artysty:
Oko Opatrzności

Wyobrażenie artysty:
Trójca Święta

Zapisy doświadczenia mistycznego niejednokrotnie cechują się znaczną wartością literacką. Przyjmują wtedy często postać poetycką, funkcjonuje nawet termin poezja mistyczna. Wiele takich zapisów nie ma jednak wartości literackiej i należy do twórczości religijnej rozumianej raczej jako dział literatury dydaktycznej niż literatury pięknej. James Joyce w swojej analizie stosunku mistyki do literatury w dziele Williama Blake'a stawia tezę, że między wartościami literackimi zapisu doświadczenia mistycznego a wartością duchową tego doświadczenia nie zachodzi ścisły związek:

Pełne przestudiowanie osobowości Blake'a powinno być podzielone na trzy fazy – patologiczną, teozoficzną i artystyczną. Pierwszą, jak sądzę, możemy odrzucić bez skrupułów. Mówienie, że wielki geniusz jest obłąkany, przy równoczesnym uznaniu jego wartości artystycznej, jest równoznaczne z twierdzeniem, że był chory na cukrzycę albo na reumatyzm. [...] Jeśli każdego wielkiego geniusza, który nie wierzy w będący teraz w modzie zdawkowy materializm, będziemy z miną pyszałkowatego absolwenta nauk ścisłych oskarżali o szaleństwo, niewiele pozostanie dla sztuki i uniwersalnej filozofii. [...] Ustalenie, jaką pozycję zajmuje Blake w hierarchii zachodnich mistyków, przekracza zasięg tego odczytu. [...] Blake oczywiście należy do innej kategorii, kategorii artystów. Na przykład, święty Jan od Krzyża, jeden z niewielu artystów-idealistów godnych porównania z Blake'm nigdy nie ujawnia ani wrodzonego poczucia formy, ani koordynującej siły intelektu w swej książce Ciemna noc duszy, która nawołuje i omdlewa z tak ekstatyczną namiętnością[1].

[edytuj] Mistycyzm, mistyka a filozofia

Nie wszystkie doświadczenia mistyczne mają znaczenie dla filozofii – częścią filozofii są jedynie próby racjonalnego ujęcia lub przynajmniej teoretycznego opracowania doświadczeń tego rodzaju. Na filozofię wywierały wpływ jednak także pewne formy mistycyzmu, które opracowania teoretycznego nigdy się nie doczekały – widoczne jest to np. we wpływie orfizmu na filozofię grecką.

Św. Augustyn

Już w filozofii greckiej okresu klasycznego zaznacza się rozumienie niedyskursywnych form poznania jako form poznania ostatecznych i najwyższych. Za ostateczny cel filozofii niedyskursywne poznanie Boga zostało uznane jednak przede wszystkim w późnej filozofii greckiej, w neoplatonizmie. Do rozpowszechnienia się filozofii mistycznej w filozofii średniowiecznej przyczynili się zwłaszcza św. Augustyn i Pseudo-Dionizy Areopagita – pierwszy formując wpływową teorię połączenia się człowieka z Bogiem przez miłość, drugi jako jeden z pierwszych przedstawiając systematycznie mistyczną drogę człowieka do Boga. Samo zjednoczenie człowieka i Boga uznawane jest przez większość filozofów mistycznych za niewyrażalne, dlatego też koncentrują się oni najczęściej na analizie samej drogi do takiego zjednoczenia.

Największe znaczenie dla filozofii ma filozofia mistyczna Zachodu w okresie dojrzałego średniowiecza, przeważnie zgodnie współistniejąca z filozofią scholastyczną. Większość filozofów mistycznych średniowiecza (np. Bernard z Clairvaux, Hugo od św. Wiktora, Johannes Eckhart, Henryk Suzo) koncentrowało się na opisie kolejnych form poznania Boga i drogi mistycznej. Późniejsza mistyka katolicka i protestancka ma mniejsze znaczenie filozoficzne.

Filozofia mistyczna istnieje także w islamskim kręgu kulturowym, w naukach sufizmu, gdzie zaznaczyły się silnie wpływy neoplatonizmu, a także w filozofii indyjskiej, zwłaszcza w systemie jogi klasycznej.

We współczesnej filozofii akademickiej mistycyzm znajduje wyraz w postaci jednej z odmian tzw. filozofii wieczystej.

Filozofia mistyczna znalazła wielu przeciwników na gruncie racjonalizmu (antyirracjonalizmu), zwłaszcza we współczesnej filozofii analitycznej. Typowym krytykiem mistycyzmu był np. Kazimierz Ajdukiewicz, który pisze w Zagadnieniach i kierunkach filozofii:

Przeciwników racjonalizmu nazywa się irracjonalistami. [...]. Byli nimi przede wszystkim mistycy wszystkich odcieni. Mistykami nazywamy ludzi mających przeżycia osobliwego rodzaju, zwane ekstazą mistyczną. W tych przeżyciach doznają oni olśnienia, w którym (nie na drodze rozumowania ani skrupulatnej obserwacji) uzyskują subiektywną pewność, najczęściej pewność istnienia bóstwa, przeżywają jak gdyby naoczne, bezpośrednie z nim obcowanie [...]. Ludzie posiadający podobne przeżycia nie dadzą sobie wyperswadować zdobytej w stanach ekstazy pewności żadnymi argumentami [...]. Zbyt wielka jest dla nich ta pewność i zbyt wielką cenę ma dla nich ta pełnia życia, te nowe horyzonty, to nowe na świat spojrzenie, które dzięki niej uzyskują. Nie dadzą sobie też wyperswadować, że skoro swej tezy nie potrafią w sposób dla każdego dostępny uzasadnić, powinni się wstrzymać od jej głoszenia. Daremnie więc usiłują racjonaliści przekonać mistyka i powstrzymać go od spełniania misji apostolskiej. Niemniej głos racjonalisty jest zdrowym odruchem społecznym, jest aktem samoobrony społeczeństwa przed niebezpieczeństwem opanowania go przez niekontrolowane czynniki, wśród których może znajdować się zarówno święty, głoszący objawienie, jak również obłąkaniec, głoszący wytwory swej chorobliwej umysłowości, jak wreszcie i oszust [...]. Lepiej jest pożywać pewną, choć skromną strawę rozumu niż w obawie, by nie przeoczyć głosu Prawdy, pozwolić na pożywanie wszelkiej nie skontrolowanej strawy, która może częściej jest trucizną niż zdrowym i zbawiennym pokarmem.

[edytuj] Mistycyzm a nauka

Istota relacji między mistycyzmem i nauką zależy od tego, czy mistycyzm stanowi przedmiot badań naukowych czy jest uznawany za metodę poznania.

Z punktu widzenia metodologii nauk możliwe są następujące relacje między mistycyzmem jako metodą poznania a metodą naukową:

• Eliminacja poznania naukowego z pozycji mistycyzmu: tylko bezpośrednie poznanie, wewnętrzne doświadczenie prawdy dostarcza wiedzy pewnej i prawdziwej, poznanie naukowe jest zawsze niepewne, zniekształcone z powodu złudzeń, jakim podlegają badacze, metody nauki nie mają dostępu do wiedzy transcendentnej. Teorie wysnute w tym duchu mają charakter – propagowanych przez cieszących się autorytetem protagonistów subiektywizmu – doktryn opartych na wierze w autentyczność świadectw pochodzących od mistyków. Przykłady:
  • Objawienia i iluminacje zawarte w pismach religijnych, interpretowane bardzo poważnie np. jako "kod Biblii", czy poprzez interpretację pism mistyków, takich jak – jak Julianna z Norwich (XIV w.), Thomas Merton (XX w.) i dr stomatologii Gloria Polo, trafiona piorunem 5 maja 1995 r. na kampusie uniwersytetu w Bogocie, wizjonerka wenezuelska.
  • Przepowiednie - np. (domniemana) Malachiasza czy Nostradamusa;
  • Interpretacje kabalistyczne, numerologiczne, snów.
  • Różne formy gnostycyzmu - religijne i niereligijne, antropozofia itp.

• Deklarowane jako naukowe koncepcje wychodzące z założenia, że rzeczywistość jest generowana przez świadomość, jako jej pierwotną własność. Przykłady:
  • Transcendentalna metafizyka Immanuela Kanta zakładającego istnienie pierwotnych kategorii umysłu.
  • Biosemiotyka, począwszy od jej filozoficznych prekursorów, takich jak twórca pojęcia semiozy, Amerykanin Charles Sanders Peirce (1839-1914) czy Estończyk Jakob von Uexküll (1864-1944), a obecnie Thomas Sebeok (zoosemiotyka) czy Marcello Barbieri (współczesne rozumienie semiozy), postuluje m.in. że Ziemia jest żywą istotą, a życie na niej jest częścią inteligentnego planu. To wszystko jest przejawem transcendentnego zjawiska sensu; ludzka potrzeba sensu jest tylko jednym z jego przejawów.
  • Wyjaśnianie mistycyzmu w świetle ogólnych lecz niesprawdzalnych założeń naukowych: filozoficznych i wywodzących się z nauk przyrodniczych. Przykład – aplikacja wybranych twierdzeń przedstawicieli fizyki kwantowej (np. Davida Bohma), sugerujących istnienie świadomości jako jednej z elementarnych jakości bytu (materii) lub protoświadomości, sugerowanej przez Danah Zohar i Iana Marshalla (2001) jako podłoże inteligencji duchowej.

Zwolennicy takich koncepcji twierdzą, że dają one odpowiedź o charakterze naukowym. Przeciwnicy argumentują, że takie koncepcje są pseudonaukowe i dowodzą tylko (a) wzrostu autorytetu nauki, bez której dzisiaj nie można podejmować się rozwiązania zagadki mistycyzmu, (b) niezrozumienia wiedzy naukowej dostępnej tylko w języku formuł i metod na wysokim poziomie abstrakcji. Nie dają się one przełożyć poprzez odwołania do zjawisk dostępnych obserwacji zmysłowej (nie można ich sobie „uzmysłowić”). To otwiera drogę dla wyjaśnień opartych na nieskrępowanej fantazji, artystycznej a nie naukowej.

• Redukcja mistycyzmu - z pozycji metody poznania do zjawiska podlegającego badaniu:
  • do biologii, szczególnie fizjologii: mistycyzm to rezultat wpływu na mózg substancji chemicznych wytworzonych naturalnie (przez odpowiednie struktury mózgu lub innych narządów (np. endorfiny) lub wprowadzonych z zewnątrz (np. halucynogeny). Jeszcze prościej – według poglądów psychiatrów i innych lekarzy z przełomu XIX i XX wieku – doświadczenia mistyczne są skutkiem zaburzeń funkcjonowania określonych narządów.
  • do psychologii – doświadczenia mistyczne są rezultatem sugestii (łącznie z autosugestią) lub (i) działania innych procesów psychicznych, które prowadzą do zmiany zwykłego stanu czuwania w stan nadzwyczajny, subiektywnie określany w różny – zależny od jego fizjologicznego i psychicznego podłoża – sposób.
• Podejście łączące religię i naukę jako alternatywne, komplementarne punkty widzenia, cieszy się zainteresowaniem naukowców o religijnym światopoglądzie. Najbardziej znaną instytucją wspierającą także badania nad mistycyzmem, jest Fundacja Johna Templetona, a polskim laureatem Nagrody Templetona został w roku 2008 ksiądz profesor Michał Heller – filozof, kosmolog, teolog i fizyk.

[edytuj] Mistycyzm a psychologia

Prace pionierskie. Od początku istnienia psychologii naukowej mistycyzm był jednym z wątków badań nad świadomością i religijnością. William James ([1902]2001) poświęcił tej kwestii główne rozdziały słynnych „Doświadczeń religijnych”, w roku 1911 ukazało się napisane w bardziej literacki niż naukowy sposób, opisowe dzieło Evelyn Underhill – „Mistycyzm. Studium natury i rozwoju duchowej świadomości człowieka”, w którym ukazuje praktyczną stronę mistycyzmu jako przejawu duchowości o wartości praktycznej, powiązanego ściśle z uczuciem miłości. Także James Bissett Pratt omówił mistycyzm w dziele „Świadomość religijna” (1920), nie ograniczając go do religii. Obejmuje on także doświadczenia telepatii, intuicyjne czucie miłości, takiej jak miłość matki do dziecka, opętanie szamana, kosmiczną świadomość poety, czy ekstazę mistyka. W tych - głównie opisowych - dziełach pojawiają się proste, zwykle dychotomiczne typologie: mistycyzm aktywny lub bierny (James), wynikający z tradycji (obecność Boga) lub iluminacyjny (Pratt), zaś w ramach tego drugiego – stany mistyczne osiągane technikami negatywnymi (asceza, oczyszczenie zmysłów itd.), które wyraża określenie hamowanie, lub pozytywnymi – określone jako autosugestia. Można do tego dodać podział Williama Stace’a (1960) na mistycyzm ekstrawertywny (bogaty w treści, związany z tradycją) i introwertywny (bez treści, kosmiczna jedność, pustka). Zdaniem Waltera Pahnke, prace Stace’a i wcześniejszych autorów (James, Leuba) umożliwiają wyróżnienie dziewięciu kryteriów doznań mistycznych:

• Doświadczenie jedności lub jedyności, lokalizowane w świecie zewnętrznym lub w czystej świadomości
• Transcendencja czasu i przestrzeni w kierunku „wieczności” i „nieskończoności”
• Głębokie odczucie pozytywnego nastroju, stan łaski, ukojenia
• Odczucie świętości
• Przekonanie o obiektywności i realności treści doznań
• Paradoksalność lub niespójność logiczna
• Rzekoma niewyrażalność
• Nietrwałość, ulotność
• Utrwalenie się pozytywnych zmian w postawach i zachowaniu.

Wśród autorów polskich do pionierów badania mistycyzmu należą – nazywając go „doświadczeniem agnostycznym” – Edward Abramowski (1980), Jan Władysław Dawid, który mistycyzmem zajmował się i teoretycznie, i osobiście (1913), zaś pionierskie, quasi-eksperymentalne badania mistycznych objawień dziecięcych przeprowadzili w roku 1928 Stefan Błachowski i Stefan Borowiecki (por. Doktór 2001).

[edytuj] Dziedziny badań mistycyzmu

1. Teoretyczne i empiryczne studia mistycyzmu, rozumianego najczęściej jako zmieniony stan świadomości, obejmują między innymi:
   • stadia lub stopnie duchowego wtajemniczenia, np. Underhill wymienia pięć stanów świadomości duchowej: przebudzenie, oczyszczenie, iluminację, ciemną noc duszy i zjednoczenie, James opisuje „drabinę mistycyzmu”, św. Ignacy Loyola podał dokładne przepisy „ćwiczeń duchowych”, praktykowanych jako czterotygodniowe rekolekcje ignacjańskie;
   • studia nad ewolucyjnym bądź neurobiologicznym podłożem stanów mistycznych, np. „biologia Boga” wraz z opisem świadomości relacyjnej Davida Haya, koncepcje i badania Michaela Persingera (1987), Eugene’a d’Aquili i Andrew B. Newberga (2000);
   • koncepcje mechanizmów powstawania różnych rodzajów doświadczeń mistycznych, takich jak objawienia lub opętania, np. psychoanalityczne interpretacje przyczyn objawień Maryjnych Michaela P. Carrolla (1985), wyjaśnienia opętań diabolicznych w Loudun przez Hugo Lietaera i Josefa Corveleyna (1987), czy kulturowa relatywizacja opętań przez Erikę Bourguignon, poszerzona o aspekty psychopatologiczne przez Jacka Dębca (2000);
   • psychologiczne koncepcje doświadczeń nieodnoszących się do rzeczywistości nadprzyrodzonej, takich jak doświadczenia szczytowe opisane przez Abrahama H. Maslowa (1986) i doświadczenie przepływu (uskrzydlenia) Mihaly’a Csikszentmihalyi’a (1996).

2. Zainteresowani mistycyzmem często przekraczają zasady naukowości, choć w popularnym odbiorze są oni nadal twórcami godnej zaufania wiedzy. Znajdują się tu takie zjawiska i postaci, jak:
   • opisane przez Stanislava Grofa (2000) stany transpersonalne pod wpływem LSD, m.in. doświadczenia okołoporodowe, czy doświadczenia śmierci klinicznej (NDE) w wersji Raymonda Moody ([1975]1980).
   • tzw. mistycyzm kwantowy, od koncepcji inteligencji duchowej Danah Zohar i Iana Marshalla (2000) po sugestywne koncepcje "filozofii kwantowej" czy „psychologii kwantowej” w formie publikacji, witryn internetowych i filmów.
   • powstała pod wpływem stanów mistycznych mistyka, m.in. Matthew Foxa (1991), Kena Wilbera (2000), czy Willigisa Jägera (2000), często uznawana za psychologię transpersonalną lub filozofię typu „filozofii wieczystej” Aldousa Huxleya.

[edytuj] Wybrane badania i wynikające z nich wnioski

1. Podejście neurofizjologiczne
   • Badania prądów czynnościowych za pomocą urządzeń rejestrujących (EEG, PET, SPECT) powstających w czasie medytacji, modlitwy itp., praktykowanych z oczekiwaniem pojawienia się stanów mistycznych, przez osoby nieprzygotowane lub osoby reprezentujące religijne lub niereligijne szkoły formowania duchowości, bez zastosowania środków psychoaktywnych lub z ich zastosowaniem, w warunkach o różnym stopniu podobieństwa do naturalnych. Jeśli formułowane są wnioski sugerujące, że zidentyfikowane procesy i struktury (tzw. "ośrodek Boga", ang. God spot) nerwowe dowodzą działania lub (i) istnienia bytów transcendentnych, jest to neuroteologia. Wnioski sugerujące istnienie wyłącznie neuronowego źródła stanów mistycznych i możliwość dowolnego ich generowania elektronicznie lub chemicznie to redukcjonizm.
   • Stymulacja wybranych obszarów mózgu, np. przeprowadzane przez Michaela Persingera eksperymenty z zastosowaniem "hełmu Boga", urządzenia generującego pola elektromagnetyczne wywołujące przeżycia zbliżone do doświadczeń w stanie śmierci klinicznej.

2. Podejście psychologiczne eksperymentalne
   • Eksperyment Wielkopiątkowy Waltera Pahnke (1931-1971). Opierając się na wymienionych wyżej kryteriach doznań mistycznych, Pahnke przeprowadził w warunkach naturalnych eksperyment, w którym udowodnił, że doznania mistyczne powstają nie tyle poprzez sugestywne bodźce sytuacyjne (pomieszczenie przylegające do kaplicy, w której odbywało się nabożeństwo, zadanie skupienia się na medytacji, obecność innych medytujących osób) co na działaniu psylocybiny, narkotyku o własnościach halucynogennych (procedura badania miała uniemożliwić orientację, który uczestnik badania jest pod wpływem narkotyku, a który – placebo).
   • Eksperyment w komorze izolacyjnej Ralpha W. Hooda i Ronalda J. Morrisa (1981). Grupy E (eksperymentalna) i K (kontrolna) dobrano tak, aby połowa ich uczestników reprezentowała typ W o wewnętrznej (zaangażowanej) orientacji religijnej i połowa osób typu Z - o orientacji zewnętrznej (utylitarnej). Osoby z grupy E w trakcie przebywania w komorze wyobrażały sobie postacie religijne (boskie), religijne sytuacje i okoliczności, osoby z grupy K wyobrażały sobie postaci z kreskówek. Po spędzeniu 1. godziny w komorze izolacyjnej okazało się, że tylko osoby typu W z grupy eksperymentalnej przeżyły istotnie więcej wyobrażeń religijnych (nie doświadczyły ich pozostałe osoby: ani osoby typu Z z grupy eksperymentalnej, ani osoby obu typów z grupy kontrolnej). Funkcję pobudzania religijnych treści wyobrażeń pełniła wyłącznie orientacja religijna.

[edytuj] Bibliografia

Abramowski Edward, Metafizyka doświadczalna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980. ISBN 83-01-00967-5

Carroll Michael P., Dziewica Maria z LaSalette i Lourdes: kogo widziały dzieci? Nomos. Kwartalnik Religioznawczy, 1994, 5/6, 63-85. ISBN 38-25-82

Csikszentmihalyi Mihaly, Przepływ. Jak poprawić jakość życia. Psychologia optymalnego doświadczenia, Studio EMKA, Warszawa 1996. ISBN 83-85-881-52-2

d’Aquili Eugene G., Newberg Andrew B., The neuropsychology of aesthetic, spiritual, and mystical experiences. Zygon, 2000, 35(1), 39-51.

Dawid Jan Władysław, O intuicji w mistyce, filozofii i sztuce, Gebethner i Wolf, Warszawa 1913.

Dębiec Jacek, Opętanie. Próba psychopatologicznego ujęcia problemu, Wydawnictwo UJ, Kraków 2000. ISBN 83-233-1385-7

Doktór Tadeusz, Psychologia religii w Polsce – rys historyczny, Nomos. Kwartalnik Religioznawczy, 2001, 32/33, 119-144. ISSN 38-2582

Fox Matthew, Creation spirituality. Liberating gifts for the peoples of the Earth, Harper & Collins, San Francisco-New York 1991. ISBN 0-06-062917-7

Grof Stanislav, Obszary nieświadomości. Raport z badań nad LSD. Wydawnictwo A, Kraków 2000. ISBN 83-912388-4-9

James William, Doświadczenia religijne. Wydanie polskie 3, tłum. J. Hempel, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kraków 2001. ISBN 83-88508-20-2

Jäger Willigis, Fala jest morzem. Rozmowy o duchowości. Jacek Santorski & CO, Warszawa 2000. ISBN 83-88875-18-3

Królikowski Wacław, SJ, Duchowy rozwój. Dynamika Ćwiczeń Duchowych św. Ignacego Loyoli. Wydawnictwo WAM, Kraków 2005. ISBN 83-7318-475-9

Lietaer Hugo, Corveleyn Jozef, Psychoanalytical interpretation of the demonical possession and the mystical development of Sister Jeanne des Anges from Loudun (1605-1665), The International Journal for the Psychology of Religion, 1995, 5(4), 259-276.

Maslow Abraham H., W stronę psychologii istnienia, IW PAX, Warszawa 1986. ISBN 83-211-0654-4

Persinger Michael A., Neuropsychological bases of God beliefs. Praeger Publishers, New York 1987.

Pratt James Bisset, The religious consciousness. A psychological study. Praeger Publishers, New York 1920.

Wilber Ken, Psychologia integralna. Świadomość, duch, psychologia, terapia. Jacek Santorski & Co, Warszawa 2000. ISBN 83-88875-38-8

Zohar Danah, Marshall Ian, Inteligencja duchowa. Rebis, Poznań 2001. ISBN 83-7301-074-2

[edytuj] Niektórzy mistycy

• Święty Augustyn
• Hugo od św. Wiktora (1096–1141)
• św. Hildegarda z Bingen (1098-1179)
• św. Franciszek z Asyżu (1182-1226)
• Albert Wielki (1206-1280)
• św. Kolumba z Rieti
• Mechtylda z Magdeburga (ok. 1210 – ok. 1279)
• św. Mechtylda von Hackeborn (1241-1299)
• bł. Aniela z Foligno – (c.1248-1309)
• Mistrz Eckhart (c. 1260 – 1327/8)
• św. Brygida Szwedzka (1302-1373)
• św. Julianna z Norwich (1342-c.1416)
• św. Teresa z Ávila (1515-1582)
• św. Jan od Krzyża (1542-1591)
• Jakob Boehme (1575-1624)
• bł. Anna Katarzyna Emmerich (1774-1824)
• św. Wincenty Pallotti (1795-1850)
• Thomas Merton (1915-1968)
• Marta Robin (1902-1981)
• św. Tomasz z Akwinu (1224-1275)

św. Franciszek z Asyżu

św. Tomasz z Akwinu

św. Teresa z Ávila

św. Jan od Krzyża

[edytuj] Mistycy polscy

św. Faustyna Kowalska

• Magdalena Mortęska (1554-1631)
• Kasper Drużbicki (1590-1662)
• Marianna Marchocka (1603-1652)
• Juliusz Słowacki (1809-1849)
• św. Feliksa Kozłowska (1862-1921)
• bł. Aniela Salawa (1881-1922)
• św. Faustyna Kowalska (1905-1938)
• Mariusz Milski (1946-1995)

[edytuj] Mistycy judaizmu

• Abraham ben Szlomo Abulafia (1240 – po 1290)
• Izaak Luria (1534 – 1572)
• Mojżesz Baal Szem Tow XVIII w.

Przypisy

1. ↑ James Joyce, William Blake, w: Pisma krytyczne, Kraków 1998

p • d • e Poglądy i wierzenia na temat sił wyższych akosmizm • agnostycyzm • animizm • antyteizm • ateizm • binitarianizm • deizm • determinizm • duoteizm • ezoteryka • euteizm i dysteizm • gnostycyzm • henoteizm • ignostycyzm • katenoteizm • monizm • monoteizm • monolatria • mistycyzm • nondualizm • nonteizm • omniteizm • pandeizm • panendeizm • panenteizm • panteizm • polideizm • politeizm • preanimizm • spirytualizm • spirytyzm • teizm • Thelema • teopanizm • teozofia • transcendentalizm • transteizm • trynitarianizm • unitarianizm

p • d • e Religioznawstwo kategoria • portal • przegląd zagadnień • wikiprojekt Religie religie pierwotne • bahaizm • buddyzm • chrześcijaństwo • czeondoizm • dżinizm • hinduizm • islam • judaizm • konfucjanizm • manicheizm • mazdaizm • mitraizm • mitologia grecka • religia starożytnego Egiptu • religia starożytnego Rzymu • scjentologia • shintō • sikhizm • taoizm • rodzimowierstwo • zaratusztrianizm • nowe ruchy religijne • neopogaństwo Ludzie duchowny • kapłan • bhikku • bramin • guru • heros • imam • ksiądz • lama • medium • mistyk • pastor • pop • rabin • szaman • święty • wołchw • zakonnik • żerca Miejsca miejsce święte • sanktuarium • świątynia • cerkiew • chram • jinja • kaplica • kienesa • kościół • mandir • meczet • molenna • synagoga • stupa • święty gaj • zbór Rytuały bierzmowanie • brahmaćarja • chrzest • egzorcyzm • eucharystia • gryhastha • inicjacja • joga • komunia święta • koszerność • medytacja • modlitwa • obrzezanie • obrzęd przejścia • ofiara • pielgrzymka • pięć filarów islamu • pogrzeb • pudźa • sakrament • seans spirytystyczny • ślub • tantra • żałoba Pojęcia Bóg • demon • dusza • kosmogonia • kult • magia • mistycyzm • mit • profanum • reinkarnacja • sacrum • spirytyzm • symbol • tabu • teofania • teogonia • totem • transcendencja • zaświaty etnologia religii • fenomenologia religii • geneza religii • geografia religii • historia religii • psychologia religii • socjologia religii • filozofia religii